GENEL BAKIŞ
Nedir?
Otizmde iletişim ihtiyaçları kişiden kişiye değişir. Bazı bireyler konuşmayı, bazıları jestleri, görselleri veya iletişim araçlarını kullanır. Destek, bireyin güçlü yönleri ve tercihleri üzerinden planlanır.
Otizmde iletişim tek bir görünüme sahip değildir
Otistik bireylerin dil, konuşma ve iletişim özellikleri birbirinden farklıdır. Bazı kişiler konuşma kullanmazken bazıları geniş sözcük bilgisine sahip olabilir. İletişim desteği yalnızca konuşma miktarına göre planlanmaz. İsteklerini, reddini, sorularını ve tercihlerini anlatabilmek; başkalarının mesajlarını anlayabilmek ve günlük kararlara katılabilmek önemlidir. Değerlendirme kişinin güçlü yanlarını, duyusal ihtiyaçlarını ve rahat ettiği iletişim yollarını birlikte ele alır.
Tanı değerlendirmesi ile iletişim desteği
Az konuşma veya tek bir sosyal davranış otizm tanısı koydurmaz. Otizm açısından değerlendirme ilgili hekim ve uzmanların kapsamlı gelişim incelemesini gerektirir. Dil ve konuşma terapisti iletişim ihtiyaçlarını değerlendirir ve gerektiğinde diğer uzmanlarla iş birliği yapar. Tanısal süreç ile iletişim desteğinin nasıl birlikte yürütülebileceği görüşülür. Daha önce kazanılmış becerilerin kaybı varsa çocuk hekimiyle gecikmeden görüşülmelidir; internetten çalışma programı almak tıbbi değerlendirmeyi geciktirmemelidir.
Konuşma dışındaki mesajlara da yer açmak
Jest, işaret, fotoğraf, iletişim panosu veya konuşma üreten araçlar kişinin kendini ifade etmesine destek olabilir. Alternatif ve destekleyici iletişim, konuşmaya başlamayı beklemek için ertelenmesi gereken bir son seçenek değildir. Hangi sistemin uygun olduğu kişinin becerileri, motor ve duyusal erişimi, tercihleri ve çevresinin desteğiyle birlikte değerlendirilir. Bir araç vermek tek başına yeterli değildir; iletişim ortaklarının bu mesajlara nasıl yanıt vereceği de planlanır.
Ekolali ve ortak etkinlikler
Duyulan sözlerin tekrarında yalnızca tekrar sayısına değil, kullanıldığı bağlama bakılır. Her tekrar için aynı anlam veya aynı müdahale varsayılmaz. Ortak etkinliklerde çocuğun ilgisine katılmak, yanıtına zaman tanımak ve kendi seçimlerini ifade etmesine alan açmak önemlidir. Göz teması veya belirli bir beden duruşu iletişim kurmanın ön koşulu olarak dayatılmaz. Destek, kişinin kendini rahat ve anlaşılmış hissettiği yollar üzerinden planlanır.
Aile ve okul ile birlikte izleme
Evde işe yarayan bir destek okulda farklı düzenleme gerektirebilir. Aile, öğretmen ve ilgili uzmanlarla kişinin izni ve uygun paylaşım sınırları içinde ortak hedefler konuşulabilir. Örneğin yardım isteme veya rahatsız olduğu bir durumu bildirme farklı ortamlarda ele alınabilir. Hedeflere ulaşılıp ulaşılmadığı yalnızca masa başındaki doğru yanıtlarla ölçülmez. Günlük katılım, tercih bildirme ve anlaşılma deneyimi de gözden geçirilir.
Görüşmenin odağı kişinin yaşamıdır
Aileler görüşmeye zorlandıkları birkaç günlük örneği ve hâlihazırda işe yarayan iletişim yollarını getirebilir. Süreçte hangi desteğin neden önerildiği, evde nasıl kullanılabileceği ve ne zaman yeniden değerlendirileceği konuşulur. Otizmi ortadan kaldırma, belirli sürede kesin konuşma veya herkes için aynı seans sayısı vaat edilmez. Hedef, bireyin iletişim erişimini ve yaşamına katılımını destekleyen kişiye özgü bir plan oluşturmaktır.
Ne Zaman Değerlendirme Gerekir?
- İstek ve ihtiyaçları anlaşılır biçimde iletmede güçlük
- Karşılıklı etkileşimi başlatma veya sürdürmede destek ihtiyacı
- Günlük ortamlarda iletişim engelleri yaşama
Bu belirtiler tek başına tanı koydurmaz. Günlük yaşama etkisi ve kişisel öykü birlikte değerlendirilir.
Değerlendirmede Neler Ele Alınır?
İletişim amaçları, anlama ve anlatma, oyun, duyusal ihtiyaçlar ve çevrenin iletişime etkisi değerlendirilir. Aile gözlemleri ve bireyin tercihleri merkezdedir.
Terapi Süreci Nasıl İlerler?
Oyun ve günlük rutinler içinde ortak etkinlikler, işlevsel iletişim ve kendini ifade etme desteklenir. Gerektiğinde alternatif iletişim seçenekleri değerlendirilir. Çevrenin bireyin iletişim biçimini anlaması da hedeflenir.
Uygun hizmet, seans sıklığı ve hedefler değerlendirmeyle belirlenir. Gerektiğinde ilgili uzmanlara yönlendirme yapılır.
Günlük Yaşamda Destek
İlgi duyduğu etkinliklere katılın; sözcük dışındaki iletişim girişimlerini de yanıtlayın. Yanıt için zaman ve seçim yapabileceği fırsatlar sunun.
Sık Sorulan Sorular
Göz teması zorunlu mu?
İletişim için göz teması şart değildir. Rahatsızlık yaratan göz teması talepleri yerine erişilebilir etkileşim yolları gözetilir.
Konuşmuyorsa terapiye başlayabilir mi?
Evet. İletişim desteği için konuşmaya başlamış olmak gerekmez.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel değerlendirme yerine geçmez.
Bilgi kaynakları: ASHA · Otizmde değerlendirme ve destek ↗